Gạo cốm là cốm hay là gạo? Có ăn ngay được không?

Gạo cốm là gì?

Gạo cốm là loại gạo được làm từ lúa nếp Tú Lệ vừa mới chín, qua quá trình chế biến tạo ra hạt gạo màu trong xanh không giống với cốm Hà Nội hay gạo nếp thông thường. Vì vậy, đây còn có thể gọi là gạo nếp non. 

Nguồn gốc và tên gọi gạo cốm

Gạo cốm là đặc sản của người Thái xã Tú Lệ, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái cũ. Ở đây, người ta gọi gạo cốm là gạo Khẩu Hang. "Khẩu Hang" (hay "Khâu Hang") trong tiếng Thái có nghĩa là "gạo thơm" hoặc "gạo ngon".

Đặc điểm của gạo cốm

• Màu sắc: Hạt gạo không phải màu trắng thông thường mà có màu trắng trong, xanh lá nhạt ngả vàng úa.

• Hình dáng: Hạt gạo tròn, to, chắc và mẩy hơn so với các cốm Hà Nội, nhưng hơi dẹt chứ không thon dài. Đây là đặc điểm dễ nhận biết nhất.

• Gạo cốm khi nấu lên: Rất dẻo, dai vừa phải, có độ kết dính tốt nhưng không bị nồng hay quá dính tay.

• Hương thơm: Đặc biệt thơm mùi cốm rất đặc trưng, thơm lâu và lan tỏa.

• Hương vị: Vị ngọt nhẹ, để nguội vẫn rất dẻo và ngon, không bị cứng hay khô.

Quy trình làm gạo cốm

Không giống như các loại gạo thông thường hoặc quy trình làm cốm Tú Lệ, cốm Hà Nội, cốm dẹp miền Tây; gạo cốm Khẩu Hang có cách làm hoàn toàn khác biệt.

Lúa nếp Tú Lệ được thu hoạch khi bông lúa đã chín một nửa, không phải gặt khi còn xanh hay đợi lúa đã chín già hoặc chín đỏ đuôi. Lúa mang về phải dùng tay tuốt từng bông, đem rửa sạch rồi đồ như đồ xôi.

Khi lúa đã được đồ chín, người ta đem ra phơi trong bóng râm hoặc nắng nhẹ. Tuyệt đối không phơi dưới nắng to sẽ làm hạt gạo khi đem đi xay xát bị gãy nát, không giữ được hương thơm và chuyển thành màu trắng như gạo nếp bình thường.

Lúa sau khi phơi khô được đem đi xay xát bằng máy như các loại gạo thông thường, nhưng cho thành phẩm là đặc sản gạo cốm.

Cách sử dụng gạo cốm

Quy trình chế biến rất kì công nên gạo cốm là đặc sản quý, thường dùng để tiếp đãi khách quý, trong các dịp lễ, Tết của đồng bào dân tộc. Nó rất thích hợp để nấu xôi, làm bánh chưng, rượu nếp, cơm nếp... và các món ăn truyền thống khác. Xôi nấu từ gạo Khẩu Hang được đánh giá là ngon và thơm nhất trong các loại nếp.

So sánh gạo cốm và cốm gạo, cốm xanh

Điểm giống nhau

Gạo cốm, cốm gạo rang, cốm gạo ngào đường, cốm Tú Lệ, cốm Hà Nội, cốm Mễ Trì, cốm Vòng, cốm dẹp miền Tây đều có đặc điểm chung là đều được làm từ gạo - loại lương thực gắn liền với tập tục, truyền thống của người Việt.

Phân biệt gạo cốm, cốm gạo, cốm xanh, cốm dẹp

Thời điểm thu hoạch lúa

Gạo cốm thu hoạch khi bông lúa chín được một nửa. Cốm Hà Nội và cốm Tú Lệ thu hoạch khi bông lúa còn ngậm sữa. Cốm dẹp miền Tây thu hoạch khi bông lúa vừa mới đỏ đuôi. Các loại cốm gạo rang, cốm gạo lứt đều làm từ hạt lúa đã chín già.

Hình thái và màu sắc

Gạo cốm có dạng hạt tròn mẩy, cứng, trong suốt, màu xanh nhạt nhẹ. Cốm Hà Nội và cốm Tú Lệ có dạng dẹt, mềm, màu xanh lá đậm hơn so với gạo cốm. Gạo cốm rất dễ bị nhầm với cốm non sấy khô, tuy nhiên màu của cốm non sấy khô đậm hơn nhưng ít trong hơn.

Cốm non sấy khô Phố Xưa

Cốm dẹp miền Tây hạt to và dẹt mỏng hơn, màu trắng ngả vàng. Cốm gạo ngào đường có màu trắng nâu của bỏng gạo và đường, mạch nha. Cốm gạo lứt có màu của cám gạo.

Quy trình chế biến

Gạo cốm không rang mà đồ chín lúa rồi đem phơi trong khi các loại cốm xanh, cốm dẹp đều rang lúa. Riêng cốm dẹp còn thêm công đoạn ngâm lúa trước khi rang. Cốm gạo ngào đường và cốm gạo lứt có cách chế biến hoàn toàn khác do nguyên liệu sử dụng là gạo thành phẩm, đem nổ phồng rồi trộn gia vị.

Cách thức sử dụng

Gạo cốm có thể làm các món ăn giống như một loại gạo thông thường; vừa có thể nấu xôi, làm các loại bánh truyền thống. Gạo cốm sau khi được xay xát để được khoảng nửa tháng. Nếu bọc kín trong túi nilon để được khoảng 1 tháng. Nếu chưa đem xay xát có thể để được khoảng nửa năm.

Các loại cốm non như cốm Tú Lệ và cốm Hà Nội cần được ăn ngay trong vòng 1 - 2 ngày. Nếu muốn để lâu hơn cần đem đi sấy khô. Cốm non ngoài ăn trực tiếp còn có thể làm nguyên liệu để chế biến các món khác như bánh cốm, xôi cốm, chả cốm, cốm xào,...

Cốm dẹp miền Tây, các loại cốm gạo chỉ có thể ăn trực tiếp. Sau khi làm xong cần bọc kín trong nilon mới để được lâu, nhưng nên ăn sớm sẽ ngon hơn.

FAQ – Những thắc mắc thường gặp

Hỏi 1: Gạo cốm có giống gạo lứt không?
Đáp: Không. Gạo cốm làm từ lúa nếp vừa chín, có màu xanh nhạt. Gạo lứt chỉ loại bỏ vỏ trấu, giữ cám, màu nâu.

Hỏi 2: Gạo cốm ăn như thế nào ngon nhất?
Đáp: Rang, đồ xôi.

Hỏi 3: Cốm gạo lứt là sản phẩm gì?
Đáp: Đây là snack hiện đại làm từ gạo lứt rang, được gọi “cốm” do hình thức giống, nhưng khác về nguyên liệu và mục đích ăn.

Lời kết

Bạn đã ăn thử các loại gạo cốm, cốm Hà Nội, cốm dẹp miềm Tây hoặc cốm gạo ngào đường, cốm gạo lứt chưa? Hãy ăn thử và cảm nhận hết sự phong phú trong ẩm thực của đất nước Việt Nam nhé! Phố Xưa chúc bạn một ngày nhiều niềm vui!